ЗЕРТХАНАЛЫҚ ЖҰМЫСТАРДЫҢ

ӘДІСТЕМЕЛІК НҰСҚАУЛАРЫ

 КІРІСПЕ

 050718-«Электроэнергетика» мамандығы үшін электртехникалық материалдартану пәні жоғары оқу орындарында міндетті пәндердің бірі және ол басқа  пәндердің негізі болады табылады.

Электртехникалық материалдартану бағдарламасы  3 тен 6 дейін негізгі зертханалық жұмыстарды өткізілуін қарастырады. Негізгі жұмыстардың саны, пәнді оқытуға бөлінген   сағат санына байланысты. 

Электртехникалық материалдартану пәні бойынша студенттердің зертханалық жұмыстарды орындауы, олардың теориялық білімін бекітуіне көмек береді және электрлік сипаттамаларды  (р, tg б, е, Епр және басқа.) өлшеу бойынша дағды алуына мүмкіндік береді, бұлардың негізінде электроқшаулағыш маттериалдардың сенімділігі, сапасы бағаланады және оларды қолдану саласы анықталады.

Физикалық тозу мерзімін, ескіруін, материалдарды тиімді ауыстыру мерзімін білу, оларды узақ уақыт қолдануды білу, мамандарды жұмыс процесінде  материалдарды ұқыптылықпен шығындауды және қоймаларда дұрыс сақтауды тәрбиелеуге қажет.

Электртехникалық материалдарды тиімді таңдау, электр энергиясын тиімді қолдануына мүмкіндік береді.

 

Жұмыс бойнша есепті құрастыру

Зертханалық жұмыс бойнша есеп келесі мәліметтерден құралу керек:оқу орнының аталуы, жұмыстың тақырыбы және нөмірі, студенттің аты жөні , тобы; жұмыста қолданылатын қондырғы жайлы қысқаша мәлімет, оның электрлік схемасы; өлшеу және есептеу нәтижелері бар кесте; сынақ жағдайы( температура, қатысты ылғалдық, сынақ уақыты) және қолданылған үлгілер тізімі.

Келесі жұмысты орындау алдында , студент оқытушыға алдынғы зертханалық жұмыс боййнша есепті тексертіп тапсыру қажет.

 

 Зертханалық жұмыстарды орындау кезіндегі техника қауіпсіздігі

 

Зертханалық жұмыстарды орындау алдын электртехникалық материалдартану зертханасының жауапты қызметкері, лаборант немесе оқытушы  келесілерді тексеру қажет :

1) ауаны тартатын шкафтың желдетуін, электр өлшеуіш аспаптар мен қондырғылардың түзу күйін;

2) жоғары және төмен кернеу көрсеткішінің, диэлектрлік резінке қолқаптарының, галош, боты, резінке кілемшенің , қорғау  көзілдіріктің , техникалық қолқаптарының бар болуы мен түзу күйін;

3) жұмыс орындарында нақты жабдықтар мен схемаларға сәйкес құрастырылған оқу-өндірістік нұсқаулардың бар болуын;

 Студенттер білуі тиіс

1) қондырғының электрлік сұлбасын оқытушы тексеріп болған соң жұмысқа  кірісуге болады, бірінші өлшемдерді оның қатысуымен өткізу керек; 

 2) сұлбадағы барлық өзгерістерді оқытушының қатысуымен және рұқсатын алып орындау қажет;

3) жерге тұйықталған  сынақ қондырғының қоршауы жабық немесе аппараттың блок-түйіспелері тұйықталған кезде, кернеу болмаған жағдайда да қандайда бір қайта қосуларды жасауға қатаң түрде тыйым салынады;

4) егер электродтар арасын өзгерту қажет болса , сұлбанының  жоғары кернеу жағында өзгертулер жасау қажет болса, онда реттегіш құрылғының тұтқасын бастапқы орнына келтіріп , кернеуді сөндіру керек;

5)  сұлбаны өзгертулер жасау қажет болса , жерге тұйықталған тасымалданатын штанга көмегімен трансформатор шығысын жерге тұйықтау қажет;

6) сынақ өтетін бөлікте студенттердің болуына көз жеткізу қажет.

 

Зертханалық жұмыс № 1.

Тақырыбы : Қатты диэлектриктердің меншікті электрлік кедергісін анықтау

Жұмыстың мақсаты

Түрлі құрамы және ылғалдығы бар диэлектриктердің меншікті электрлік кедергісін тәжірибе жолымен анықтау. Электр оқшаулағыш материалдарды электрлік зерттеулерден өткізуді менгеру.

Жалпы мағлумат


Қатты диэлектриктерде барлық кезде бірнеше сан еркін зарядтары болады , соның нәтижесінде диэлектрикте электр өріс әсерінің  арқасында әлсіз  ағымды беттік - Is  және көлемдік- Iv  токтар пайда болады. (сур. 1).Бұл токтардың күші диэлектриктің меншікті көлемді және меншікті беттік электрлік кедергісіне тәуелді.

Сур 1- Беттік және көлемді ағынды токтардың жолдары:

сур –(а) –конденсаторда, (б)-жоғары кернеу изоляторында;

1-бұл –сур. (а)-диэлектрик, сур.(б)- жоғары кернеу изоляторының фарфор элементі;

2-конденсатор электродтары(астарлары), жоғары кернеу изоляторының элементтері, олардың арасына кернеу берілген;

3- изолятор «қалпағы», шойыннан жасалған;

4- жоғары кернеу сымы;

IS -беттік ағынды ток; IV –көлемді ағынды ток.

 

Сурет - 2,а) -да  көрсетілген және   1,2,5 деп белгіленген  үш металл электроды бар диэлектриктің үлгісін қолданып меншікті көлемді электрлік кедергіні - ρv [Ом • м] анықтауға болады, келесі өрнекті арқылы

 = Rv S / h,,

 мұндағы: Rv – диэлектрик үлгісінің көлемді электрлік кедергісі,өлшем бірлігі- [Ом]

S – үстінгі электродтың ауданы, өлшем бірлігі -  [см2], ол келесі өрнек арқылы анықталады : S = ; мұндағы h – диэлектрик үлгісінің қалындығы., өлшем бірлігі -  [см]

Меншікті беттік электрлік кедергіні - рs [Ом] де, сол үш металл электроды бар диэлектрик үлгісін қолданып(сур. 2, б):, келесі өрнек арқылы анықтау мүмкін.

                 

 мұндағы : Rs — 1 және 2 электродтар арасында орналастырылған диэлектрик үлгісінің беттік электрлік кедергісі., Ом;

d1 —  1-ші электродтың диаметрі, мм;

d2 — 2-ші сақиналы электродтың ішкі  диа­метрі , мм.

 

Сурет – 2 –Қатты диэлектриктердің меншікті көлемді электрлік кедергісін (а) және меншікті беттік электрлік кедергісін(б) өлшеу үшін арналған электродтар мен үлгілер: 1- өлшеуіш цилиндрлі электрод, 2-сақтағыш электрод, 3-диэлектрик үлгісі, 4-фольгадан жасалған электрод, 5- жоғары потенциалды цилиндрлі электрод,6- экран, 7,8,9 сымды жалғау үшін арналған қысқыштар.

 

Электр қондырғылардың оқшауламасының кедергісі , олар жасалатын электр оқшаулағыш материалдардың меншікті көлемді және меншікті беттік электрлік кедергісіне тәуелді. Оқшаулама кедергісі төмен болса электр энергиясының шығыны көбейеді, қондырғыларда өрттің пайда болу және тоққа   түсу қауіпі жоғарлайды.

 

Жабдықтар мен аспаптар

Диэлектриктің меншікті беттік және көлемді электрлік кедергісін анықтау үшін келесідей үлгілерді қолданады,( сур 2) олардың диаметрі немесе ең үлкен өлшемі, өлшенетін электродтың диаметрінен үлкен болу керек.

ГОСТ 6433.2-—71  бойынша электрод өлшемдерінің бес түрі қарастырылады ( 1-кесте). Зерттелетін диэлектрик үлгісінің өлшеміне байланысты қажетті түрі таңдалады.

Аталуы

Электродтардың  өлшемдері

Өлшеуіш   электродтың

диаметрі

1

2,5

5

7,5

10,0

Жоғары потенцилды электродтың

диаметрі

2

4

7,5

10,0

12,5

Қорғау электродтың

ені

0,2

 

0,5

1,0

1,0

1,0

№ 1 Кесте. Жазық үлгілердің меншікті көлемді және меншікті беттік кедергілерін

анықтау үшін арналған электродтардың стандартты мәндері.

                                                                                 Кесте 1                                                                      Қорғау электродының ені үлгілі диэлектриктің қалындығынан   екі есе  кем болмау керек. Өлшеуіш және қорғау электродтар арасындағы қуыс 0,2 см

болу керек.

Үлгілерде сызаттар , сынықтар, жаншылған орындар,  ластанған орын болмау керек сонымен бірге жарылған жері, олар электродтардың нығыз қысуына кедергі болады 

Қатты диэлектриктердің үлгілері домалақ немесе төрт бұрышты және ені 4 см  және одан көп тілшелер болып табылады. Электродтарды қалаый(олово) немесе қалындығы 0,01-0,03 мм алюминь фольгадан кесіп дайындайды.Фольгадан кесіп алынған электродтарды, бетіне жұқа қабат вазелин немесе трансформатор майы жағылған, қатты диэлектриктерге жапсырады. 

Әр бір зерттелетін үлгі төменгі металл электродқа 5(сур.2.а) орналастырылады, олар столға бұралып, тіректі изоляторға бекітілген болады. Жоғарыдағы фольгадан жасалған екі электродқа 4, латунь немесе болаттан жасалған  шомбал металл электродтар 1 және 2 орналастырылады. 1 және 2 электродтардың биіктігі 40-50 мм, ал диаметрі алюмин фольгадан жасалған электродтардың диаметріне сәйкес болу керек. Металл электродтардың қысқыштары  8 және 9, оларға зерттелетін қондырғының иілмелі сымы жалғанады.

Сурет 3 - Диэлектриктің меншікті көлемді электрлік кедергісін өлшеу үшін арналған қондырғының принципиалды схемасы:

О –диэлектриктің үлгісі, Э-экран, Г- гальванометр, R1-резистор, R2 –шунт, П1,П2 – қайта қосқыштар, V –вольтметр, З1,З2,З3 –қысқыштар.

Зерттелетін қондырғыда өлшеуіш аспап ретінде (сур.3және4) өлшеуіш жүйесі магнитоэлектрлік айналы гальванометр қолданылады, ол аспаптың динамикалық тұрақтысы Сд, болады және ол 10-9 А/мм аспау керек, сонымен бірге   өлшеу шегі 100-1000В вольтметр қоланылады(өлшеуіш жүйесі электростатикалық).  

Үлгі тесілген кезде, үлкен токтардың пайда болуын алдын алу үшін, сұлбаға кедергісі 1Мом кем емес R1 резистор жалғанады.   Өлшеу шегін кеңейту үшін, сұлбада гальванометрге Г параллель шунт R2 жалғанады, оның реттеу дәрежесі болады шунттың санмен 0,00001 ден 1 дейін.

Қондырғы тұрақты ток көзінен қоректенеді, оның кернеуін бір қалыпты 100-1000В шекте өзгертуге болады. П1 қайта қосқышы диэлектрик үлгісіндегі электродтардың полярлығын( қарама қарсылық) өзгертуге мүмкіндік береді, ал П2 қайта қосқышы – потенциалы жоғары электродты жерге тұйықтауға мүмкіндік береді, ол үлгілі материалды разрядтау үшін.

 

 

Сурет 4- Диэлектриктің меншікті беттік электрлік кедергісін өлшеу үшін арналған қондырғының принципиалды схемасы: Белгілер сурет 3.

 

Жұмысты орындау тәртібі.

1. Меншікті көлемді  электрлік кедергіні - рv, өлшеу үшін сурет 3-гі  сұлбаны жинау керек және диэлектрик үлгісін қосу керек.

 2. Шунт R2 тұтқасын   ең төменгі шунт санына 1:10 000, сәйкес етіп қою керек, бұл ток өте жоғары мәнге жеткен кезде гальванометр істен шықпайтын себебі болады.  

3. Зерттелетін үлгіге кернеу берілетін жердегі қондырғының қоршауын жабу керек..

4.П1 қайта қосқышын тұйықтап, вольтметр V көрсеткіштерін, ол өлшенетін  - 1 және цилиндрлі электродтар- 5 арасындағы кернеуді- U, 2 кестеге жазып алу керек.(сур.2а)

5. П2 қайта қосқышты тұйықтап, үлгілі диэлектрик- 3-ке кернеу берілсін. (сур2а).

 6.Гальванометрдің ауытқуын есептеуге ыңғайлы мәнге (шкаланың 5тен  30 мм дейін) жеткенше шунтты бір қалыпты өзгертіп отыру керек. Көрсеткіштерді жазып алған соң, шунт тұтқасын бастапқы шунт саны1:10 000 сәйкес   мәнге орналастыру керек. 

7.Диэлектрик үлгісіне кернеу берілген соң, I-мин кейін, гальванометр ауытқуын жазып алу керек. 

8. Гальванометр арқылы  өтетін ток Iv мәнін келесі өрнекті қолданып есептейді                                                Iv=aCд/п        

мұндағы: а – гальванометрдің  ауытқуы,мм;

Сд –гальванометрдің динамикалық тұрақтысы, А/мм;

п — шунт саны(гальванометр тоғының шунт тоғына қатынасы)

9.Ом заңын қолданып үлгілі диэлектриктің көлемді электрлік кедергісін келесі өрнекті қолданып есептейді:   Rv = U/IV = Un/(аСд).

10. Меншікті көлемді электрлік кедергіні келесі өрнек арқылы есептеу керек.

мұндағы d1 — өлшенетін электрод диаметрі, см.

11. Өлшеу және есептеу нәтижелерін  № 2.кестеге жазу керек.

Кесте 2

№

п/п

Қолданылатын

материалдың

аталуы

Сд , А/мм

D1 , см

D 2 ,см

D3 , см

D4 ,см

Өлшенетін

параметрлер

Есептелінетін

h, см

V, В

α, мм

Iv ,А

Rv , Ом

Ρv , Ом

Is ,А

Rs ,Ом

Ρs , ОМ

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

12.Меншікті беттік электрлік кедергіні -ps өлшеу үшін сурет 4 сұлбаны жинау керек( оны меншікті көлемді электрлік кедергіні анықтағандай орындайды)

13. 2-6 пунктегі нұсқалған операцияларды қайталау керек.

14. Гальванометр- 3, беттік ағымды токты I5 өлшейді және вольтметрмен V электродтар1 және2  арасындағы кернеуді U (сур. 2, б) өлшейді .

15.Беттік кедергі келесі өрнек арқылы есептеу керек  Rs = U/I5.

16.Меншікті беттік электрлік кедергіні келесі өрнек арқылы есептеу керек. ps= Rs S'/l.

 1 және 2 электродтар үшін диэлектрик бетімен ағатын ток жолының ұзындығы электродтар арасындағы қуыстың еніне тең , яғни  l=(d2-d1)/2

Шартты қима S' бұл жағдайда шеңбердің орташа диаметрне сәйкес  S' = n (d2 + d,)/2, онда рs = R3  (d2 + d1)/(d2 – d1).

Меншікті беттік электрлік кедергіні анықтау үшін қарастырылған әдіс, бұл сипаттаманы жүық ( приближенно)есептеу үшін керек

17.Өлшеу және есептеу нәтижелерін № 2 кестеге жазу керек

 

Есепті құру жоспары

1. Жұмыста қолданылатын аспаптартың техникалық берілгендерін жазу керек: аталуын, өлшенетін параметрдің максималды мәнін, бөлу бағасын, зауыт қойған нөмірін.

 2. Қондырғының принципиалды электрлік сұлбасын сызу керек.

3. Қатты диэлектрик үлгілерінің меншікті электрлік кедергілерін өлшеу тәртібін жазу керек.

4. Электродтардың өлшемін, түрін жазу керек.

5. Үлгілердің формасын, өлшемін, санын және өндеу жолын нұсқау керек.

6.Зерттелетін үлгінің қандай электртехникалық материалдан жасалғанын жазу керек

( аталуы, сорты, түсі, қандай зауыт жасаған, материалға қандай техникалық жағдай немесе стандарт берілген)

7. Үлгіні дайындау жағдайының сипаттамасын беру керек ( алдын ала кептіру,  берілген қатысты ылғалдықпен атмосферада ұстау уақыты)

8. Зерттеу жағдайының берілгендерін жазу( температура, қатысты ылғалдық, зерттеу уақыты). 

9. № 2 кестеге   өлшенген және есептелінген параметрлерді жазу керек.

Бақылау сұрақтары .

1. Неге қатты диэлектриктердің көлемді және беттік кедергілері болып бөлінеді?

2. Меншікті көлемді кедергі қалай белгіленеді, өлшем бірлігі қандай, қандай өрнек арқылы анықталады ?

3. Меншікті беттік кедергі қалай белгіленеді, өлшем бірлігі қандай, қандай өрнек арқылы анықталады ?

4. Егер диэлектрик үлгісінің температурасы мен ылғалдығы өзгерсе, рv және рs қалай және неге  өзгереді?

 

Зертханалық жұмыс № 2.

Тақырыбы : Қатты диэлектриктердің диэлектрлік өтімділігін және диэлектрлік шығынының тангенс бұрышын өлшеу

Жұмыстың мақсаты : Тәжірибе жолымен кейбір электроқшаулағыш материалдардың- және  tgмәндерін тексеру.

Жалпы мағлумат

Диэлектрлік өтімділік мәні түрлі материалдарда әр түрлі мәнге тең.Диэлектрлік өтімділік деп ( немесе қатысты диэлектрлік өтімділік) абсолютті диэлектрлік өтімділіктің а    электрлік тұрақтыға 0 қатынасын атайды .

Электроқшаулағыш материалдарының қатысты диэлектрлік өтімділігінің мәнін келесі түрде есептеуге болады, екі формасы және геометриялық өлшемі бірдей бірақ әр түрлі диэлектриктері бар  конденсаторлар  сыйымдылығын салыстыру арқылы. 

мұндағы Сх — конденсатор сыйымдылығы, оның астарларының арасында зерттелетін диэлектрик болады; С0 — сол геометриялық өлшемдегі конденсатор сыйымдылығы, бірақ оның астарларының арасында вакуум болады.

Диэлектрлік өтімділік тұрақты емес , ол температураға, айнымалы ток жиілігіне, электр өрісіне , диэлектрик құрылымының сипаттамасына ( полярлы, полярлы емес, ионды)тәуелді. Сондықтан диэлектрлік өтімділік өзгерген кезде, бұл параметрлерді зертханалық жұмыс барысында есепке алу керек.     (Толығырақ. : Никулин Н. В. Электро­материаловедение. М.: — Высшая школа, 1954.)

Зерттелетін диэлектриктің диэлектрлік өтімділігінің  мәнін келесі түрде анықтауға болады, ол алмалы- салмалы конденсатор сыйымдылығын екі рет өлшеп анықтау: бірінші рет, егер конденсатор астарларының арасында берілген диэлектрик (Сх) болса , екінші рет егер астарларының арасында вакуум болған кезде.Егер вакуум орнына ауа болса, онда аз болса да қателік болады.

Егер  өлшеу өткізу  үшін № 1 зертханалық жұмыста жазылған жазық үлгілер және электродтар қолданылса, онда жазық конденсатордың сыйымдылығын келесі өрнек арқылы есептелінеді  - Сх = S/(3,6  h) , мұндағы  S — үлгілі электродтар ауданы, см2 ( сыйымдылықты екі рет өлшемейді ), осыдан  = 3,6 Cxh/S.

Егер электродтар формасы дөңгелек , диаметрі d болса онда алдағы өрнекке S = d2/4,   қойсақ 4, аламыз  = 14,4 Cxh/d2 мұндағы Сx — үлгінің сыйымдылығы, пФ; h — үлгінің қалындығы, см; d — өлшеуіш электродтың диаметрі , см.

Оқшауламаның жұмыс жағдайы айнымалы кернеу астында тұрақты кернеуге қарағанда ауырлау болады,  кернеу мәні бірдей болса да.Айнымалы кернеу кезінде оқшауламада энергияның үлкен шығындары пайда болады , оларды диэлектрлік шығындар деп атайды. Айнымалы ток кезінде оқшаулама арқылы ток өтеді (сур.5), ол ток келесі токтардың геометриялық қосындысына тең: тесіп өтетін токтың Iск, абсобрция тоғының Iабс  және сыйымдылық тоғының(ығысу тоғы) Iсм, ол геометриялық сыйымдылықпен белгіленеді Сг.яғни өрнегі: I = Iсм + Iабс + Icк,  мұндағы I''абс + Iсk = Ia - активті ток.

Айнымалы кернеу кезінде электроқшаулағыш материалдағы диэлектрлік шығындар кернеу квадратына, бұрыштық жиілікке, оқшаулама  сыйымдылығына және диэлектрлік шығындардың тангенс бұрышына пропорционал. Диэлектрлік шығын келесі өрнек арқылы анықталады  Ра = U2 w  С tg, мұндағы Рa — диэлектрикте жоғалатын қуат, Вт; U — кернеу, В; w -  2f — бұрыштық жиілік (f — айнымалы ток жиілігі, Гц),; С — сыйымдылық, Ф; tg  — диэлектрлік шығынның тангенс бұрышы.

U, w, С - параметрлер тәжірибеде өзгермейтін мәндер болып саналады, сондықтан оқшауламадағы энергия шығындары жайлы диэлектрлік шығынның тангенс бұрышы параметрі арқылы түсінік беріледі.

 

Сурет 5 Диэлектриктегі токтардың векторлық диаграммасы

Диэлектрлік шығынның тангенс бұрышы деп , оқшаулама арқылы өтетін токтың активті құраушысының- Iа, сыйымдылықты құраушысына Iс қатынасын атайды.

Сурет 5 қарастырылған векторлық диаграммадан көрініп тұр, толық токтың активті құраушысы Iа келесі токтардан тұрады ол: тесіп өтетін токтан Iск және адсорбция тоғының активті құраушысынан Iабс. Токтың сыйымдылықты құраушысы Iс келесі токтардың қосындысынан тұрады ол: ығысу тоғы Iсм және абсорбция тоғының сыйымдылықты құрушысынан I'абс. Векторлық диграммадан оқшауламадағы шығындар  негізінде абсорбция тоғынан I"абс пайда болады, оның активті құраушысы тесіп өтетін Iск.токтан көп.

Оқшауламаның ылғалданып және ластануы токтың активті құраушысын өсуіне алып келеді және сонымен бірге диэлектрлік шығынның тангенс бұрышы жоғарлайды.   tg - көрсеткіші оқшаулама сапасының өзгеруіне өте сезімтал параметр, сондықтан оны өлшеу арқылы трансформаторлардың, конденсаторлардың, электр машиналарының, жоғары кернеулі кірістердің және де басқа электржабдықтардың оқшауламаларының күйін бақылауға болады.

Аспаптар және жабдықтар.

Қатысты диэлектрлік өтімділік пен диэлектрлік шығынның тангенс бұрышын өлшеу үшін айнымалы ток көпірі МД-16 (аз көлемді) немесе Р-525 көпірі қолданылады. Оқу орындарындағы жағдайда, өлшеудің өте жоғары дәлдігі қажет емес кезде, МД-16 көпірі қолданылады  , принципиалды сұлбасы сурет 6 көрсетілген.Эксплуатациялық жағдайда да көпір МД-16 қолданылады, яғни электржабдықтарды қондыратын орында, трансформатор, кірістердің(сызықты және аппаратты), конденсаторлардың, электр машиналардың оқшауламасын сынақтан өткізу үшін қолданылады.

МД-16 көпірінің бір иығы  зерттелетін объект Сх ( АС иығы), ал келесі иығы – үлгілі конденсатор -C/v ( ВС иығы).  АД иығына R1 кедергілер магазины жалғанған. ВД иығы R2 тұрақты резисторынан, ол 10 000/=3184 Ом –ға тең және бір біріне параллель жалғанған С1сыйымдылық магазинінен  құралады.

 А және В нүктелердің арасында дірілді гальванометр орналасқан, ол көпірдің теңдесу индикаторы болып табылады. Бұл көпір теңдескен кезде, оқшауламаның немесе үлгілі диэлектриктің өлшенетін сыйымдылығын Сх және  tg   келесі өрнек арқылы есептейді .

                           

 

мұндағы С1 — айнымалы сыйымдылық, мкФ. (сыйымдылық Сx бірлігі. CN  бірлігінде есептелінеді).

МД-16 көпірі келесі келесіден тұрады, ол темір корпусқа құрастырған өлшеуіш құрылғыдан      және үлгілі конденсатордан СN (сур 7). Өлшеуіш құрылғы құрамына келесілер кіреді: кедергілер магазині R1, тұрақты резистор R2, сыйымдылық магазині С1, шунттар, реохорд Rх, жоғары кернеу астындағы  дірілді гальванометр және сезімдалдық П1, полярлық П2  қайта қосқыштары, разрядтаушы Р, жарық беруші және кіріс.

Көпір конструкциясының оқшауламасы бар , ол жерге тұйықталған металл корпустан қорғайды. Өлшеуіш құрылғы жоғары кернеулі экранмен қоршалған. Теріс сұлба әдісімен   жиналған көпір жұмыс істеген кезінде,  корпусы жерден опорлы изоляторлармен оқшаулану керек.

 МД-16 көпірі, жоғарғы кернеуі 10кВ және қуаты 0,5кВА сынақ трансформаторымен Т жалғану керек. Мұндай трансформатордың орнына майтескіш (маслопробойника) трансформаторы(реттегіш құрылғысы бар), реттегіш құрылғысы бар кенотронды аппарат трансформаторы қолдануы мүмкін (максималды қуаты 300—500 В • А).

 С4 сыйымдылық магазині үш декадасы болады: 10 х 0,1; 10 х  0,01 и 10 х 0,001 мкФ. Магазин сопротивления R3 кедергілер магазині төрт декадасы болады: 10 х  1000; 10 x 100; 10 x 10 ; 10 x 1 Ом.

Сурет 6 МД-16 Айнымалы ток көпірінің (дұрыс)принципиалды схемасы:

Т-сынақ трансформаторы,Сх –сынақтан өтетін объект, СN –жоғары кернеулі үлгілі конденсатор, Г- гальванометр, R1  кедергілер жиынтығы, R2 –тұрақты кедергі, С1 сыйымдылық жиынтығы, Э-экран, Р-разрядтағыш.

 

 R1 кедергілер магазині мен бірге, кедергіні бір қалыпты 0 ден 1,2 Ом ға дейін өзгертіп отыру үшін, реохорд жалғанады. Ол есептеудің дәлдігін жоғарлатады және кедергі бойынша көпірді толық теңгеруіне жеткізеді.  R1 кедергілер магазин шунты, қуаты жоғары объектілерді өлшеген кезде, көпірдің өлшеу шегін кеңейту үшін қажет,шунттың жалпы кедергісі 100 Ом.    П1 қайта қосқышы бес күйде тұру мүмкін, келесі мәндерге сәйкес : 0; 4; 10; 25 и 60 Ом.

 

 

Сурет 7 МД-16 Айнымалы ток көпірінің (теріс)толық принципиалды схемасы

Діріл  гальванометрі, полярлы қайта қосқыш арқылы жалғанады және сыртқы электрмагнит әсерінен қорғалу үшін екеулік пермалой экран ішінде орналасады. Гальванометрдің айнымалы ток орамасы болады  (50 Ом). Оның оптикалық жүйесі келесіден құралады: жарықтандыру шамынан автомобилді типті (6В, 15В) және линзадан.  Гальванометрдің әр жаққа қарай, 50 бөлікке бөлінген шкаласы бар. Жарықтандыру шамы трансформатордан қоректенеді (220/6 В, 20 В • А)бірінші ораманың шығысы  орта нүктеден болады, ол трансформаторды 127В торапқа қосу мүмкіндігі болу үшін

Көпірдің сыртқы панелінің бетінде торапқа жалғайтын қысқыштар, өлшенетін объектілерді  жалғайтын түйіспелер, төмен кернеу кезінде көпірді жинауғу арналған қысқыштар, жарықтандыру сөндіргіші, үлгілі конденсаторды жалғайтын сөндіргіш орналасады. Оқшаулағыш панелінде  объектіге , үлгілі конденсаторға, сынақ трансформаторына( немесе «жерге» дұрыс сұлба кезінде) және қысқыштарға( төмен кернеу кезінде) көпірді жалғау үшін арналған үш ұяшығы бар розетка.

Сурет8                                                                         Сурет9

 

Сур 8 Диэлектрлік шығынның тангенс бұрышын есептеу үшін арналған МД-16 көпірінің принципиалды схемасы. (теріс схема)

Сур 9 Жоғары кернеуде жұмыс істеу үшін арналған МД-16 көпірінің жалғану схемасы

 

Диэлектрлік шығынның тангенс бұрышын өлшеу үшін екі сұлба қолданылады: 1-ші дұрыс, ол егер сынақтан өтетін объектінің екі электроды жерден оқшауланған( сур 6) және 2-ші аударылған, ол егер өлшеу объектісінің бір электроды жерге тұйықталған( сур 8).Бұл қондырғылар студенттерге демонстрациялық болу керек.  Қондырғы жұмыс істеп тұрған кезінде еңбек қорғау ережелерін қатаң түрде орындау керек.   Сынақ кернеуінің астында тұрған П1, П2 и ПЗ (сур. 9)сымдар, студенттерден 100-150мм кем емес  қашықтықта орналасу керек.  Ең қолайлысы оларды изоляторларға бекіту немесе бакелит құбырмен жүргізу. Үлгілі конденсаторды жерге тұйықтайтын қысқыштың сымы , кернеу астындағы конденсатор корпусынан 100-150мм ден кем емес  қашықтықта орналасу керек.

Үлгілі ауалы конденсатордың  (сур10) төрт электроды бар,бос денелі диск тәрізді, олар изолятор3 көмегі арқылы корпусқа бекітілген. Электрод өтпелі изолятор1 арқылы қысқышқа Зм, жалғанған, ол тасымалданған кезде қалпақпен2 жабылады.Төмен кернеулі электрод 5 диск тәрізді болады, ол корпустан оқшауланған және қысқышқа 3нн.жалғанған Аударылған сұлба бойынша өлшеу жүргізген кезде үлгілі конденсатордың оқшауланған аяқшалары 6 конденсаторды жерден оқшаулайды. (сур. 7 және 8).

МД-16 көпірінің құрамына кірмейтін сынақ трансформаторы,сур 11 көрсетілген сұлба арқылы қосылады. Сөндіргіш В жоғары кернеу пайда болған жағдайда тізбекті ажырату үшін қажет  (қайта қосқыш П кездейсоқ қосылса).Қайта қосқыш сынақ трансформаторының полярлығынөзгерту үшін қажет. Вольт­метр V  сынақ кернеуін көрсетеді, ол трансформатордың екінші реттік орамасының кернеуіне градуировкаланған.

 

 

Сур.11 Сынақ трансформаторын қосу сұлбасы: Т-сынақ трансформаторы, РУ –реттеуіш құрылғы, П-сынақ трансформаторының полярлы қайта қосқышы, ПР- сақтандырғыш, В- сөндіргіш.

 

Оқу орнының зертханалық жағдайында жабдықтар жерде орналасу керек (сур 12).  П1 және П2 сымдары тұрақты жүргізіліп және тірек изоляторларына бекітілу керек.   Провода ПЗ и П4 сымдары құбыр арқылы немесе жерге оқшауланған экранда-темір жерге оқшауланған қабыршақта жүргізілу керек. Станциялардың және қосалқы станциялардың электр қондырғыларын қолдану ережелеріне сәйкес кернеу астындағы сұлбаның барлық бөліктері темір тормен  О қоршалу керек.

Реттеу құрылғысы  РУ (сур. 11), вольтметр V, сөндіргіш В және қайта қосқыш  П  пульте орналасқан,ол қызмет көрсететін  персонал кернеуді реттеу, полярлығын өзгерту, трансформаторды қосып өшіру  операцияларын  жүргізе алу үшін уақытша жерге тұйықтағыш орнату керек.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Сурет 12 Сынақты жасаған кезде жабдықтардың орналасуының  принципиалды схемасы: П1,П2,П3,П4 –сымдар; М-МД-16 көпірі, РУ –реттегіш құрылғы және қайта қосқыш, СN -үлгілі крнденсатор, Т-сынақ трансформаторы, Сх -өлшеу объектісі, О- жерге тұйықталған қоршау.( болат тор)

Жұмысты орындау реттігі

1. Жұмыстың алдын келесі қажет Перед началом работы необходимо:

а) көпірдің қақпағын ашып жерге тұйықтау қысқышын,   сенімді жалғау керек, ол жерге тұйықтау контурымен бірге панелдің бетінде орналасқан;

б)сынақ трансформаторының корпусын,оның екінші реттік орамасының төмен кернеу шығысын және реттеу құрылғысының корпусын  жерге тұйықтау керек

в) сынақ трансформаторының екінші реттік жоғары кернеу шығысына

2. Сынақ трансформаторының қоректендіру сұлбасын жинау:

а) көпірдің қоректендіру қысқыштарын торапқа қосу;

б) сөндіргішті қосып, гальванометр шкаласында жарық тілшесінің пайда болуын қадағалап, сөндіргішті өшіру керек  ;

в) көпірдің артқы қалқанын ашып ұяшыққа сымдары экрандалған үшнайзалы айырды орнату керек.

3.Жоғары кернеу кезінде көпірдің дұрыс сұлбасын жинау керек (рис. 13) (мұндай сұлба үлгілі диэлектриктерді сынақтан өткізу үшін және дәлдігі жоғары нәтиже алу үшін қолданылады; оны сынақтан өтетін объектінің екі электроды жерден  оқшауланған жағдайда қолданады.):

а) көпірдің экрандалған сымын П1 сынақтан өтетін объектінің электродына жалғайды;  б) П2 сымды үлгілі конденсатордың қысқышына 3 жалғау керек және оны «жерге»косу керек ; 

в) П3 сымды үлгілі конденсатор қысқышынаЗнн  косу керек ;

г) сынақ трансформаторының Т екінші реттік  шығысындағы уақытша жерге тұйықтағышын алмай тұрып, жоғары кернеу шығысын сынақтан өтетін объектінің Сх жоғары кернеу электродының шығысына және үлгілі конденсатор қысқышына жалғау керек  (бұл жалгану жерден оқшауланған болу керек).

4. Сұлбаны жинап болған соң тексеру керек.:

а) сынақтан өтетін трансформатор корпусының жерге тұйықталуының бар  болуын;

б) реттегіш құрылғының және көпір корпусының жерге сенімді тұйықталуын;

в) сынақ өтетін кезде, жоғары кернеу астында болатын  сымдардың жерден оқшауламасының бар болуын.

Сур.13 Жоғары кернеу кезінде көпірдің байланыс сұлбасы( дұрыс).

5.Сынақ алдында реттеуіш құрылғының Е тұтқасын А орынға орнату керек (сур. 11).

6. Резистор R шунтарының,  конденсаторлардың С, көпірдің және қайта қосқыштың тұтқалаын нөлдіқ оынға орнату керек. (сур. 13).

7.Полярлы қайта қосқыштың тұтқасын орташа орынға орнату керек.

8. Резистор R тұтқасын ең үлкен токқа сәйкес орынға орнату керек .

9.Сөндіргіш В өшіріп, сынақ трансформаторының Т екінші реттік  шығысындағы уақытша жерге тұйықтағышын алу керек.  (см. рис. 11)

10.Сөндіргіш В-ны және қайта қосқыш П-ны , реттегіш құрылғы РУ көмегі арқылы ,кернеуді  бір қалыпты  өлшеу үшін қажетті  мәніне жеткізу керек.   

11. Қөпірдің көмегі арқылы өлшеуді келесі реттілікпен жүргізеді :

а)көпір панеліндегі сөндіргішті басу арқылы гальванометр жарықтандырғышын косады және гальванометр шкаласының нөлдік бөлігінің жанында жарық сызықшасы пайда болуын байқау керек ;

б)полярлы қайта қосқышты бір шеткі орынға орналастыру керек;

в) гальванометр шунтының тұтқасын нольдік орынынан басқа орынға ауыстыру керек, мұндайда жарық сызықшасы кеңейіп шкаланың ½ бөлігін алып тұрады;

г) гальванометрдің жиілікті күйге келтіру тұтқасын  айналдырып отырып жарық сызықшасының максималды кеңейуіне жету керек;

д) ақырын резисторды R (сур. 13)- кедергілер магазинін ендіріп , шкалада жарық сызықшасының ең минималды ен  мәніне дейін жеткізу керек ;

е) конденсатор С мәнін теріп отырып шкалада жарық сызықшасының ең минималды мәніне жеткізу керек.

12.  д және е операцияларын қайталап отырып жарық сызықшасын бастапқы орнына алып бару керек ( гальванометрде токтың толық жоқ болуына дейін) .

13. Көпірдің теңдесуімен бірге шунт көмегі арқылы гальванометр сезімталдығын максималды мәніне дейін жоғарлату керек.

14. Көпірді тағы бір теңдестіру керек резистор R кедергілерінің және конденсатор С сыйымдылығының мәндерін жазып алу керек, сонымен қатар полярлы қайта қосқыш орынын және резистор шунттарының тұтқасын  қажет ретке келтіру керек. 

15. Гальванометр сезімталдығының қайта қосқышының тұтқасын нолге қондырып және полярлы қайта қосқышты шеткі орынға ауыстыру  керек, бұл кезде гальванометр сезімталдығы бір уақытқа шунт арқылы төмендетіледі.

16. Гальванометрдің екі қарсы полярлығы кезінде сыйымдылықты өлшеу керек.

17. Екінші өлшеу нәтижелерін жазып алу керек .(бірінші өлшеу  п. 14).

18. Соңғы өлшеу нәтижесі   екі өлшеудің орташа арифметикалық қосындысы болып   табылады.

19. Барлық өлшеуді бітіріп , галванометр шунтының қайта қосқышын нолге орнату керек, ал полярлы қайта қосқышты – орташа орынға. . Реттегіш құрылғы арқылы сынақ кернеуін нолге жеткізу керек. Қайта қосқыш П және сөндіргіш В ажырату  керек (сур. 11).Оқшаулағыш штанга көмегімен сынақ трансформаторының жоғары кернеулі шығысына уақытша жерге тұйықтау орнату керек. 

20. Келесі өрнек арқылы сыйымдылықты есептеу қажет  Сх = СNR2 x (R1+q)-1

мұндағы  p – реохордтың істеп тұрған бөлігінің кедергісі , Ом.

 21.Әр бөлек өлшеуден тікелей көпір көмегі арқылы   tg  мәнін есептеу қажет және келесі өрнек арқылы оны тексеруге болады : tg  = С,  tg  (%)== 100 С.

Оқу орындарындағы зертханалық жағдайларда диэлектриктерді төмен кернеу астында сынақтан өткізуге болады .Бұл жағдайда конденсатор сыйымдылығы  және де басқа объектілер келесі  0,3-10-3 ден  100 мкФ дейінгі  мәнде болу қажет ал үлгілі конденсатор сыйымдылығының мәні    0,001  немесе 0,01 мкФ.

Үлгілі конденсатор сыйымдылығын таңдаған кезде  (0,001 немесе 0,01 мкФ), сонымен бірге қайта қосқыш шунттарының орынын қарастырғанда келесі 3 кестедегі берілгендерге назар аудару

Кесте   3

Тұтқаның Орыны

(рұқсат етілген

ең жоғары ток),А

0,10

0,25

0,060

0,150

1,250

Үлгілі конденсато

сыйымдылығы, мкФ

0,001

0,010

0,001

0,010

0,010

0,010

1,010

Объект

Сыйымдылығы,мкФ.

0,3х10-3 ден

3х 10-2 дейін

3х10-3 ден

0,3 дейін

0,3 тен

0,6 дейін

0,6 дан

1,4 дейін

0,4 тен

3,5 дейін

3,5тен

 10 дейін

10 нан

100 дейін

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Сурет 14 Төмен кернеу кезінде көпірдің бөліктерін жалғау схемасы.

Көпір сұлбасының қоректендіру кернеуі 100В құрайды (көпір жарықтандыру трансформаторынан).

22. Төмен кернеу кезінде сұлбаны жинап және өлшеуді келесі реттілікпен орындайды :

а)  части  моста МД-16  көпір бөліктерін 14 суретте көрсетілгендей етіп жалғау қажет;

б)   трансформатор шығысының экрандалған сымдарын сәйкес  қысқыштарына (Сх,  3,  CN)  жалғау қажет , олар көпір панелінде орналасқан  ;

в)  3 қысқышын «жер» қысқышымен жалғау қажет   ( көпір панелінде);

г)   Сх қысқышына сынақтан өтетін үлгілі диэлектрикті жалғау;

д)  көпір теңдескен соң өлшеуді жүргізіп ,жоғары кернеуде өткізгендей, Сх және tg  параметрлерді есептеу керек  ;

е)  0,6 мкФ жоғары сыйымдық кезінде конденсатордың Сх мәніне байланысты , графиктерге( сур15) сәйкес, жұмыста қолданылатын шунттар кедергісін есепке алып түзетулер жүргізу қажет,.

Сурет 15. Диэлектрлік шығынның тангенс бұрышының tgδ сыйымдылықтан Сх тәуелділігінің графигі

ж)  өлшеу және есептеу нәтижелерін 4 кестеге жазу қажет.

 

Кесте   4

№

п/п

Сынақтан өтетін

 материалдың

аталуы

Қандай  сұлба қолданылады 

Өлшенетін

Есептелінетін

СΝ  , мкФ

R2 , Ом

R1 , Ом

Ρ, Ом

Диэлектриктің

 Қалындығы , см

D , см

Cx , мкФ

ξ

tgδ

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Бақылау сұрақтары

1. Жоғары кернеулі кабелдерді және конденсаторларды жасап шығару үшін   диэлектриктің(электроқшаулағыш материалдың) қатысты диэлектрлік өтімділігінің  қандай маңызы бар?

2. Оқшауламадағы энергия шығыны неге байланысты және оқшауламаның қандай күйі оларды жоғарлатады?

3. Диэлектрлік шығынның тангенс бұрышы деп нені атайды, қалай белгіленеді, қандай өрнек арқылы есептелінеді ?

4. Электр қондырғы  оқшауламасының диэлектрлік шығынның тангенс бұрышының  жоғарлауы неге байланысты?

5. Конденсатор сыйымдылығы және электрқондырғының оқшауламасы қандай бірлікпен өлшенеді?

 

Зертханалық жұмыс  № 3.

Тақырыбы : Қатты диэлектриктердің электрлік беріктігін анықтау

Жұмыстың мақсаты :

Түрлі материалдардың электрлік беріктігін анықтауды және сол параметрді сынақтан өткізуді таныстыру.Жұмысты орындау процессінде студенттер алынған мәндерді кестеде берілген мәндермен салыстыру керек  .

 

Жалпы мағлумат

Электр қондырғыда кернеу жоғарлаған кезінде оның оқшауламасы тесілу мүмкін. Нәтижесінде диэлектрик осыдан әрі қарай қолдануға  жарамсыз болады. Тесілу пайда болып өтетін кернеу, тесілу кернеуі деп аталады, ол Unp белгіленеді және өлшем бірлігі   киловольт(кВ).

Электроқшаулағыш материалдардың тесілуге қарсы тұру қабілеттілігі электрлік беріктік деп аталады. Элек­трлік беріктік- Eпр   деп белгіленеді, өлшем бірлігі - МВ/м, ол келесі өрнек арқылы анықталады, яғни тесілу кернеуінің тесілу болған орындағы диэлектрик қалындығына қатынасымен: Епр = Unv/h,  мұндағы h — тесілу болған орындағы диэлектрик қалындығы, мм.

Қатты диэлектриктердің электрлік беріктігі материалдың құрылымына, қалындығына, қоршаған ортаның температурасына және де басқа факторларға тәуелді. Диэлектриктің электрлік беріктігін, материалды маймен, лакпен немесе компаундпен сіңдіру арқылы жоғарлатуға болады.

Электр қондырғылардың сенімді жұмысын қамтамасыздандыру үшін электроқшаулағыш материалдардың жұмыстық кернеуі Upaб тесілу кернеуінен Unv.төмен болу керек.

Аспаптар және жабдықтар

Диэлектриктердің электрлік беріктігі көбінесе өнеркәсіп жиілігіндегі айнымалы ток қондырғыларында анықталады. Диэлектриктердің электрлік беріктігін анықтау үшін апрналған бірнеше сұлбалар және жабдықтар сипаттамалары бар. Бұл зертханалық жұмыста оқу орындарына қолайлы сұлба таңдалған  .

Сурет 16 Тесілу кернеуін өлшеу үшін  арналған айнымалы ток қондырғысының принципиалды схемасы.

Сурет 16 көрсетілген өнеркәсіп жиілігіндегі (50 Гц), айнымалы ток  қондырғысында электрлік беріктікті анықтайды .Қоректендіретін кернеуді реттелетін құрылғы -зертханалық автотрансформатор ЛАТР арқылы өзгертеді  . 

 

 

Сур.17. Тесілу кернеуін өлшеу үшін арналған тұрақты ток қондырғысының принципиалды сұлбасы.

 

О-сынақтан өтетін үлгі, Рш – домалақ разрядник, Т –сынақ трансформаторы, В- жоғары кернеу түзеткіші, Огр – жерге тұйықтау қоршауы, Кф- фильтр конденсаторы, Л-неон шамы, R1   R2   R3 –қорғау резисторлары.

Екі электроды бар сынақ үлгісі О резистормен R тізбектей жалғанады, резистор үлгілі диэлектриктің тесілу кезінде тізбекте токты шектеу үшін қажет. Қорғау резисторын трансформатордың Т жоғары кернеуі Uв бойынша таңдайды Т: R = 0,2 UB.

Диэлектриктердің электрлік беріктігін тұрақты ток қондырғысында да анықтайды.( сур.17). Қоректендіру көзі ретінде түзеткіш қолданылады, оның номиналды кернеуі трансформатордың жоғарғы номиналды кернеуінен кем болмау керек , ал қанығу тоғы 100мА кем болмау керек.  R1 және R2  резисторлардың кедергілерінің мәндері келесіге тең болу керек  :  Rx = 0,2 UB; R2 = 0,5 UB.

 Сынақ қондырғыларында жоғарлатқыш трансформатор қуатын,қондырғының жоғарғы кернеуіне байланысты таңдайды

Қондырғының ең жоғарғы кернеуі , кВ......1    5 50   80 150

Трансформатор қуаты, кВА, кем болмау керек......0,5 1 2,5   5   10

 

 

Сурет 18 Трансформатор майының электрлік беріктігін анықтау  үшін арналған АМИ-60 аппаратының принципиалды схемасы: Тн –сынақ трансформаторы, Сэ -электродтар бар ыдыс, В-сынақтан өтетін қатты диэлектриктерді жалғау үшін арналған жоғарывольтты шығыстар,К-блок-түйіспелер қақпағы, Тр –реттегіш трансформаторы, ПА-автоматты қайта қосқыш.

 

Сурет 16 және 17  көрсетілген сұлбаларда кернеуді, жоғары кернеулі электрстатикалық вольтметрмен өлшейді, ол сынақ үлгісіне параллель жалғанады немесе кернеу өлшеуіш трансформаторы арқылы жалғанады.

Оқу орындарында  қатты диэлектрикті тесілуге сынау АМИ -60 аппараты көмегімен өткізуге болады, әдетте ол трансформатор майының электрлік беріктігін анықтау үшін қолданылады. (сур. 18 ).

Қатты диэлектриктердің электрлік беріктігін біркелкі өрісте анықтау үшін арналған үлгілерді квадрат немесе дөңгелек сызықшалар тәрізді орындайды, олардың жақтарының немесе диаметрінің өлшемдері келесі:  25 тен 150 мм дейін.

Егер үлгінің қалындығы, электрлік беріктікті қабаттарға перпендикуляр бағытта , анықтауға мүмкіндік бермесе, сынақты цилиндрлі ойығы бар үлгі көмегімен орындау керек. (сур. 20, а).Керамикалық материалдардың электрлік беріктігін жалпақ үлгіде анықтауға болады, бірақ  оның формасы сфералық ойығы бар болу керек (сур. 20, б).Диэлектриктің тесілу болатын орындағы қалындығы 2мм көп болмау керек. 

 

 

Сурет 19 АМИ-60 аппаратының электрлік байланыс принципиалды- монтаж схемасы: Тв жоғарлатқыш трансформатор, Тр- реттегіш трансформатор, Гн – бақылау вольтметрін жалғау үшін арналған ұя,К-блок-түйіспелер қақпағы,

Сэ -электродтар бар ыдыс, ВА-автоматты сөндіргіш , К-аппарат корпусы, Лкр, Лзел –қызыл, жасыл шамдар.

 

Қатпарлы электроқшаулағыш материалдардың (гетинакс, текстолит)электрлік беріктігі қатпар бойымен, тесігі бар(сур21) оларға құбырлы Ø 5 мм. электродтар қондырылған  үлгілерде анықтайды

Электродтарды мыс,   латунь немесе тот баспайтын болаттан жасауға болады.Олардың сыртқы жұмыс беттері тегістелінген және  үлгілерге тығыз қысылаған болу керек, ол жақсы түйісуді қамтамасыздандырады. Электродтардың формасы және геометриялық өлшемдері МЕСТ 6433.3-71 сәйке болу керек

 

 

Сурет 20  Біркелкі өрісте электрлік беріктігін анықтау үшін арналған қатты диэлектриктердің үлгілері:   а- цилиндрлі ойығы бар, б-сфералық ойығы бар.

 

Үлгілердің электрлік беріктігін ,үлгінің беткі қабатына перпендикуляр немесе катпарлы пластиктерде қатпарға перпендикуляр бағытта анықтау кезінде, өлшемі бірдей екі цилиндрлі электрод немесе өлшемдері әр түрлі екі электрод қолданылады.Мұндайда төменгі электродтың диаметрі D1 жоғарғы электрод диаметрінен D 3 есе үлкен болу керек ( сур 22) . Жоғарғы электрод диаметрі  50, 25 и 15 мм. Электродтың дөңгеленген шетінің радиусы R = 2,5 и 1 (диметрі кіші  электрод үшін). Артықшылығы бар болып келесі өлшемдері бар электродтар табылады: жоғарғы — 0 25 мм және биіктігі 25 мм кем емес, төменгі— 0 75 мм және биіктігі  15мм кем емес; электродтың дөңгеленген шетінің радиусы  3 мм (сур. 22)

 

 

Сурет21                                                         Сурет 22

 

Сурет21 Қабаттар бойымен электрлік беріктігін анықтау үшін арналған  қабатты диэлектрик үлгісі : h -диэлектрик үлгісінің қалындығы.

 

Сурет 22 –Үлгіде электродтардың орналасуы және формасы.

 

Сурет 23 көрсетілген үлгілердегідей, формалары сфералық  және цилиндрлі ойық   және геометриялық өлшемдеріне сәйкес электродтар болу керек. Мұндай өлшемді электродтарды слюдалы оқшаулағыш материалдардың электрлік берітігін анықтау үшін қолданады.  Микалент оқшауламасын сынақтан өткізу үшін, ұзындығы 100мм, ені 5мм, биіктігі 9,5 мм тік бұрышты пластиналар тәрізді электродтар қолданылады.   Электродтар жүгі 2 кг үлгіге тығыз тақалу керек.

Қатты диэлектриктердің электрлік беріктігі өте жоғары (Епр = 15 ÷ 50МВ/м)  болғандықтан, сынақтан өтетін үлгінің ауада беттік тесілу ықтималдылығы пайда болады. Сондықтан кей жағдайда қатты диэлектриктің тесілуін сұйық электроқшаулағыш(трансформатор майы) ортада өткізу қажет. Бұл үшін қатты диэлектрик үлгісін, оған бекітілген электродтармен бірге сұйық электроқшаулағышы бар ыдысқа орналастырады, ол ыдыста сынақ үлгісі тесілуіне дейін жеткізіледі.

Сурет 23 Сфералық ойықтары бар үлгілер үшін метал электродтар.

 

Жұмысты орындау тәртібі

1.  Қондырғының принципиалды сұлбасымен танысу (сур 16 және 17)және АМИ-60 аппаратының   принципиалды сұлбасымен (сур. 19).

2. Жоғары кернеу қондырғыларында жұмыс істеу кезінде қолданылатын техника қауіпсіздігін оқып білу.

3.  Торапқа аппараты қосу алдында келесілерді орындау керек. (сур.   19):

а) аппараттың каркасында орналасқан жерге тұйықтау қысқышын   зертханалық жерге тұйықтау шинасымен жалғау керек. Жерге тұйықтау сымының сенімділігін тексері көру керек;

б) аппарат қақпағын ашып блок-түйіспелердің түзу және орнында болуын тексеру; (механикалық байланыс түйіспелері);

в)аппарат қақпағын ашып екі жоғары кернеулі шығыстарын қондыру керек,олар сұйық диэлектриктерді сынақтан өткізу үшін арналған ( аппарат құрамына кіреді); 

г)  сынақтан өтетін үлгілердің өлшемдерін тексеріп, оларды орналастыру керек;

д) торап кернеуіне (127 және 220) сәйкес орынға қысқыштарды тақтайшадағы  перемычкалармен бірге орналастыру керек; 

е) реттегіш автотрансформатор тұтқасын шеткі сол жақтағы  орынға орнату керек  (кернеуді нолден бастап жоғарлату керек).

Жоғарыда аталған операциялар орындалған соң , оқытушының рұқсатымен  аппарат торапқа жалғанады. Бірінші сынақ оқытушының қатысуымен бірге жүргізіледі.

4.  Аппаратқа торап кернеуін Uc береді, розеткаға вилканы қосып. Бұл кезде жасыл шам жанады,ол автотрансформаторда кернеудің барын көрсетеді 

5.  Автоматты сөндіргішті қосу керек ВА. Бұл кезде қызыл шам жанады, ол жоғарлатқыш трансформаторының бірінші реттік орамасында кернеудің барын көрсетеді.

6. Реттегіш трансформаторын қолданып Тр кернеуді бір қалыпты 1кВ/с жылдамдықпен жоғарлатып тесілуді пайда болдыру керек. Кернеуді жоғарлату уақыты 10с кем болмау керек. Диэлектрик тесілген кезде автоматты сөндіргіш іске қосылу керек,ол сынақ трансформаторының бірінші реттік орамасының тізбегін үзеді.

 7. Тесілу кезінде вольметр көрсеткішін жазып алу керек.Бұл кернеу тесілу кернеуі Uпр болады. Әр үлгі үшін 3 реттен тен кем емес тесілу кернеуін өлшеу керек және оның орташа мәнін есептеп алу керек. 

8. Тесілу кернеуінің Uпр орташа мәнімен диэлектрик қалындығының орташа мәнін алып электрлік беріктікті есептеу керек, келесі өрнек арқылы  Епр=Uпp/h. [MB/м]

9.   Сынақ өткізген соң  келесіні орындау қажет:

а)   реттегіш трансформатор тұтқасын бастапқы орынға орнату;

б)  блок-түйіспелерді ажырату;

в)  сынақтан өткен үлгіні алып, тесілген жерін табу қажет .

10. Өлшеу және есептеу нәтижелерін 5 кестеге жазу қажет. 

Кесте   5

Пунктер

Нөмірі

Сынақтан өтетін

материалдың

аталуы

өлшенеді

есептелінеді

h ,м

Uс,

В

Uпр ,

В

Uпр.ср ,

МВ

Епр ,

МВ/м

 

 

 

 

 

 

 

 

Бақылау сұрақтары

1. Неге электроқшаулағыш сұйықтармен сіндірілген қатты диэлектриктердің электрлік беріктігі жоғарлайды?

2.Тесілу кернеуінің өлшем бірлігін, белгіленуін, өрнегін жазыңыз.

3. Электрлік беріктіктің өлшем бірлігін, белгіленуін, өрнегін жазыңыз .

4. Тесілу кернеуімен электрлік беріктік арасында қандай байланыс бар?

5.Қатты диэлектриктердің электрлік беріктігі кернеуді жоғарлату жылдамдығына тәуелді болады ма?

 

Зертханалық жұмыс  № 4.

Тақырыбы : Сұйық диэлектрктердің электрлік беріктігін анықтау .

Жұмыстың мақсаты: Сұйық диэлектриктердің электрлік беріктігін анықтау әдістерімен таныстыру. Сынақтан өтетін сұйықты,  жоғары кернеулі аппараттарда қолдану үшін, жарамдығын анықтау, сынақта алынған мәндерді МЕСТе келтірілген сұйық диэлектриктердің сипаттамаларымен

Жалпы мағлумат

Трансформаторлардың, кабелдердің және қағаз конденсаторларының оқшауламаларының электрлік беріктігін жоғарлату үшін сұйық диэлектриктер қолданылады. ( трансформатор және конденсатор майы, совтол, кремний органикалық сұйықтар). Трансформатор майы түрлі жоғары кернеулі аппараттарда диэлектрик ретінде қолданылады.   Сонымен қатар трансформаторларда    май суытатын орта болып табылады, майлы сөндіргіштерде — май доға сөндіргіш орта ретінде қолданылады. Май жеткілікті жоғары электрлік беріктігімен(12-20 МВ/м), аз дилектрлік шығынымен, қанағаттанарлық жылуөткізгіштігімен сипатталады 0,0015Вт.Ол басқа сұйық диэлектриктер секілді, тесілуден соң,  өзінің электрлік беріктігін қалпына келтіреді. Майды тазалап және құрғатуға болады,сонымен қатар оның  электроқшаулағыш қасиеттері  қалпына келтіріледі.      Трансформатор майы ауа оттегісінің, жоғары температураның және күн сәулесінің әсерінен ескіреді (қышқылданады). Майдың ескіру процессіне, оның металдармен(әсіресе мыспен) және лак оқшауламамен жанасуы мүмкіндік туғызады. Майдың  ылғал тартқыш қабілеттілігі  оның электрлік беріктігін төмендетеді.

Майдың ескіруін оның түсінің өзгеруінен, механикалық қоспалардың, судың  бар болуымен және де басқа сыртқы признак бойынша анықтауға болады .Сондықтан қолданылған майдың электрлік беріктігін анықтау алдында, оның сапасын анықтайтын мүмкіндігінше кейбір сынақтарды өткізу керек.  

Майдың түсі бойынша шамамен оның сапасы жайлы  сипаттама беріледі. Келесі сынақтар жүргізіледі : екі қағаз сүзгіш арқылы майды сүзіп  шыны түтікшеге құяды.  Май сынағын,  үлгі ретінде алынған 9 түрлі май түстерімен салыстырады.Салыстырылатын май  тоғыз шыны түтікшелерге құйылып және түрлі түсті кесте бойынша нөмірленген(№ 1 и .№ 9). болады. Таза май жарық-сары түсті , бірінші екі шыны түтікшелердегі майға сәйкес болады (№ 1 и .№ 2).

Майдың ылғал тартқыштығын жоғарлататын қоспалардың барын келесі реттілікпен анықтауға болады: сыйымдылығы 0,5 л шыны стандарт банкаға майдың сынағын құяды , ол 12 сағ тынық күйде тұрады, сонан соң банканы шайқамай аударады да жарыққа қойып бақылайды , ол кезде қоспалар түседі. Майда тұнбалар болса,  банка түбіне сақина тәрізді жинақталады. 

Майдың сыртқы түрі бойынша оның ластану дәрежесін анықтайды .Сыйымдылығы 0,5л банкаға май сынағын құйып, оны бірнеше рет шайкап аударады да жарықта бақылайды. Көзге көрінетін талшықтар және ірі бөлшектер бар болса онда май ластанған болып саналады.  Талшықтар саны 9 кем болса онда майды электрлік беріктікке сынауға болады.. Майда судың барын анықтау үшін , термометрі бар шыны түтікшедегі майды 1500 С кезінде моншаға орналастырады және оның қыздыруын бақылайды. Егер температура 175 °С кезінде қөбік пайда болса, сытырлауы пайда болса, түтікше қабырғаларындағы май қарайса, онда майда су бар болғаны

Сұйық диэлектриктердің ең бір маңызды электрлік сипаттамаларының бірі  болып оның электрлік беріктігі табылады.  Епр = Unp/h, мұндағы  Uпр — тесілу кернеуі , MB; h — сынақтан өтетін сұйық диэлектриктің қабатының қалындығы (электродтар арасындағы арақашықтық ), м.

Тесілу кернеуінің мәні электродтардың формасына және өлшеміне, арасындағы арақашықтыққа , қысымға және сұйық диэлектриктердің температурасына, берілген кернеу түріне( тұрақты, айнымалы) талшықтармен, сумен және басқа қоспалармен  ластану дәрежесіне тәуелді. Сұйық диэлектриктердің электроқшаулағыш қасиеттерінің төмендеуі электрқондырғының апатына алып келуі мүмкін , сондықтан аппараттардың дұрыс жұмыс істеуін қамтамасыздандыру үшін диэлектрик сапасын кезен ара тексеріп тұрады , ең алдымен оның электрлік беріктігін. 

Аспаптар және жабдықтар

Электроқшаулағыш   сұйықты сынақтан өткізу үшін және көбінесе трансформатор майын электрлік беріктікке тексеру үшін АМИ-60немесе АИМ-80 аппараты қолданылады. Схема аппарата АМИ-60 аппаратының сұлбасы зертханалық жұмыс № 3  қарастырылған (сур.  19).

 

Сурет 24 АИМ-80 аппаратының беткі панелі.

 

 АИМ-80 аппараты трансформатор майын және де басқа сұйық диэлектриктерді, жиілігі 50 Гц айнымалы ток жоғары кернеуімен, электрлік беріктікке сынау үшін арналған (сур. 24) Аппарат көтеріп алып жүретін типті, шағын, өлшемдері кіші (345 X 386 X 485 мм) және салмағы (35 кг). АИМ-80 аппаратын номиналды кернеуі 220В бір фазалы айнымалы ток торабына Ш1 және Ш2 штепсел қысқыштар арқылы қосады. (сур 25).Ең жоғарғы айнымалы ток сынақ кернеуі 80кВ, тұтынатын қуаты 0,5кВА. 

 

 

Сурет.25 АИМ-80 аппаратының электрлік сұлбасы.

 

Аппарат конструкциясы келесі элементтерден құралады : жоғары кернеулі трансформаторы Тр бар бак ( бас трансформатор); щеткасының электр жетегі бар кернеу реттегіш (вариатор) Вр; сынақ өткізу үшін арналған ыдыс( электродтар орналасқан банка)Бз; тұрақты ток өлшеуіш аспабы kV( миллиамперметр) өлшеу шегі 0-10мА; кернеуі 6,5В дабыл шамдары Лк(қызыл), Лз(жасыл),Лж (сары); максималды ток релесі Рм. .Аппараттың беткі панелінде аппаратты басқару және жарық арқылы сигнал беру элементтері орналасқан (сур 24): аппаратты өздігінен іске қосылуын болғызбайтын , арнайы алынатын кілті бар торап сөндіргіші; тораптың қосылғанын көрсететін жасыл шам Ли. Бұл элементтердің панел бетіндегі шартты белгісі  (~); сары шам Лж, аппарат сұлбасының сынақ кернеуіне қосу дайындығын көрсетедіия; Кл электрқозғалтқышты қосу батырмасы, ол сынақтан өтетін диэлектрик тесілген соң іске қосылады. Бұл элементтер панелде келесі шартты белгімен белгіленеді- (→ 0);  Лк қызыл шам жоғары кернеу қосылғанын көрсетеді ;  Кн  сынақ кернеуін қосатын батырма. Панелде бұл элементтер келесі түрде белгіленеді

  kV- сынақ кернеуін киловольттта көрсететің өлшеуіш аспап ; тумблер-выключатель ТВ2 электрқозғалтқышты тоқтату үшін арналған сөндіргіш тумблер,оның шартты белгісі (Д);  ТВ1 сынақтан өтетін сұйық диэлектрик тесілген соң, кернеу реттегішінің автоматты қайтымды щеткасын бастапқы нолдік орынға  орнататын сөндіргіш тумблер, оның шартты белгісі (→ 0)

 Аппарат АИМ-80 сұлбасын және элементтерінің өзара жүмыс істеуін қарастырамыз. (сур. 24, 25).

Сұлбаны  қолдану ыңғайлы болу үшін , элементтер және олардың арасындағы механикалық және электрлік байланыстар бірдей жазылып белгіленген( мысалы түйіспе және түйіспе ормасы Кг   әрпімен ).   220 В     кернеу бір фазалы айнымалы ток торабынан арнайы штепсельді ажыратқыштары бар кабельдермен Ш1 және Ш2 көректендіру торабының сөндіргіш қысқыштарына беріледі Bv,. Сонан соң әрі қарай сақтандырғыштар арқылы   Пр1, Пр2  бір уақытта торапты жоғары жиіліктен қорғайтын конденсаторға С беріледі, дабыл шамдарын қоректендіретін трансформаторға Тс, бас вариаторға Вг , бас түйіспелерді Кг  басқаратын оперативті тізбекке және аралық релелерге РП1 и РП2 беріледі.

Келесі жағдайларда, егер: 1)вариатор щеткасыбастапқы нолдік орында болса (контактор орамасының Кт тізбегіндегі түйіспе  БВ1 тұйықталған),

 2) сынақ ыдысына кіретін есік жабық болса  (контакты дверной блоки­ровки ДБ1 және ДБ2 есікті жабатын түйіспелер тұйықталған)

3)  ТВ2 тумблер-сөндіргіші «қосу»-Ө деген орын тұрса, онда батырманы Кв басқан кезде контактор іске қосылып, аралық реле РП2 және электрқозғалтқыш ЭД вариатор Вг Бас трансформатордың екінші реттік орамасының шығысында және сұйық сынақ диэлектригі бар сынақ ыдыстағы электродтарда кернеу біркелкі жоғарлайды. Сынақ кернеуі  kV аспабымен бақыланады , ол трансформатордың бірінші реттік орамасына қосылған және екінші реттік істе тұрған кернеу мәніне градуировка жасалған.Диэлектрик тесілген кезінде максималды реле Рм іске қосылады, контактор Кг бас трансформатордың электр тізбегін ажыратады, аралық реле РП2 электрқозғалтқышты өшіреді осы кезде вольтметр кV көрсеткішін жазып алу керек.

 

Сурет 26 Сұйық диэлектриктерді сынау  үшін арналған ыдыс:1-фарфор ванна, 2-электрод, 3- изолятор, 4-сынақтан өтетін сұйық.

 

Кд электрқозғалтқышты қосу  батырмасын басу арқыры қозғалтқыш реверсы орындалады( тумблер ТВ1ажыратылған күйде) .Аспатың нұсқама тілі бастапқы нолдік орынға қайтады.

Вариатор щеткасы бастапқы нолдік орынға қайтқан кезде, вариатор блокировкасы БВ1 іске қосылады  , отключается элек­трқозғалтқыш ЭД ажыратылады, сары шам жанады Лж,  ол аппарат сұлбасының қайта жоғары кернеуде іске қосу дайындығын көрсетеді.

ЕгерЕсли тумблер ТВ1 түйіспелері тұйықталған болса  , онда диэлектрик тесілген соң вариатор щеткасының қайта орнына келуі және өлшеуіш аспаптың нұсқама тілінің нолге оралуы автоматты түрде орындалады. Бас  трансформатор Тг, кернеу номиналды мәнінен  -15 % жоғарласа ажыратылады,торап кернеуінің номиналды мәні 220В , себебі максималды реле Рм іске қосылады және контактор Кг трансформатордың электртізбегін ажыратады. Дабыл шамы Л3 (жасыл) тораптың іске қосылғанынбілдіреді, себебі ол трансформатордың Тс екінші реттік орамасына тікелей жалғанады  ; шам Лк (қызыл)бір уақытта аралық релеРП2 және бас түйіспе Кг іске қосылған соң жанады. Тумблера ТВ2 ажыраған соң кернеу жоғарлауын тоқтатады , сынақ диэлектригі бір уақыт жоғары тұрақты кернеу астында болады

Сынақты арнайы фарфор ваннада жүргізеді, оған сынақтан өтетін сұйық диэлектрик4 құйылады (сур. 26) .Ыдыста екі жез 2(латунь) диаметры 25мм электрод орналасқан. Электродтар белгілі арақашықтықта орналасады (2,5мм)және ол арақашықтық тексерілу керек. Егер электродтардың түсі жұмыс алдында өзгерген болса, онда замшпен тазалау керек

Жұмысты орындау тәртібі

1. Сынақ алдында келесіні орындау керек:

а)  электродтар арасында қажетті арақашықтықты орнату  (2,5 мм);

б)  электроды бар фарфор ыдысты таза құрғақ маймен жуып қою ;

в) жуылған ыдысқа қажетті мөлшерде сынақ майын құйю (шамамен 500 мл), майдың электродтарды жабатын қабаты 15мм кем болмау керек;

г) ыдысқа құйылған майды 10мин аралығында ұстап тұру керек, ол ауа көпіршіктері май бетіне шығу үшін  қажет  

2. МИ-60 апппаратымен сынақ келесі реттілікпен жүргізіледі  :

а)  аппаратқа майы бар ыдысты орнату керек (сур. 19);

б)қондырғы корпусын жерге тұйықтап қақпағын жабу керек(бұл кезде блок түйіспелер тұйықталады К).

в)  реттегіш трансформатор2 тұтқасын сол жақ шеткі орынға орнату керек;

г)  аппаратты торапқа қосады (бұл кезде жасыл шам жанады);

д)автоматты сөндіргішті қосып ВА, жоғарлатқыш трансформаторға кернеу беріледі  Тр (бұл кезде қызыл шам жанады);

е) реттегіш трансформатордың жылжымалы түйіспесін бір келкі оңға қарай жылжытып кернеуді 2кВ/с жылдамдықпен жоғарлату керек, кернеуді вольтметр арқылы үздіксіз бақылайды. Кернеуді майда толық тесілу пайда болғанша жоғарлатады,ол майда орналасқан электродтар арасында  тұтас ұшқын пайда болуымен байқалады. Бұл кезде вольтметрдің нұсқама тілі нолге бағытталады.Тесілу кернеуі деп тесілу алдындағы ең жоғарғы кернеуді алады.

Аппарат автоматты сөндіргішпен ажыратылады . Егер майдың тесілуі төмен кернеуде пайда болса және автомат іске қосылмаса( қызыл шам жанып тұрады), кернеуді тез ажырату керек.

3.  Бірінші сынақтан соң келесі жұмыс жүргізу керек:

а) реттегіш трансформатордың Тр жылжымалы түйіспесін бастапқы орнына;

б)  қақпақты ашу ( блок-түйіспелерді ажырату К);

в) электродтар арасында пайда болған көмірді таза шыны таяқшамен алып тастау  таяқша және термометр, құрғақ май құйылған банкад сақталады).

4. Сынақты келесі реттілікпен жүргізу керек:

а)  АИМ-80 аппаратының сыртқы төмен бөлігінде орналасқан қысқыштар арқылы  , қимасы 4мм2  мыс сыммен жерге тұйықтау қажет;

б) аппаратты 220 В бір фазалы айнымалы ток торабына  иілмелі штепсел Ш1, Ш2ажыратқыштары бар кабелмен  жалғау керек  (сур. 25);

в) аппараттың жоғарғы есігін ашып, сұйық диэлектригі бар сынақ ыдысты орнатып, есік қайта жабу керек.     (  есік блок-түйіспелері ДБ1   және ДБ2 тұйықталған).

г) тумблер-сөндіргіш ТВ2  тұйықтау (сур. 24 және 25)  (О) -орын;

д)  тумблер-сөндіргіш  ТВ1  (сур. 24) екі орынның біріне орнатылады.  Егер ТВ1  түйіспелері тұйықталған болса , онда диэлектрик тесілген соң вариатор щеткасы және өлшеуіш аспаптың нұсқама тілі бастапқы нолдік орнына автоматты түрде қайтады

е) арнайы кілтпен торап сөндіргішін Вс қосады , бұл кезде жасыл шам Лз жанады

ж) қосу орындалған соң,  керек өлшеуіш аспаптың нұсқама тілі нөлде және сары шам Лж жанып тұрғанын  бақылау керека .

Бұл кезде келесі жағдайлар болуы мүмкін : 1) өлшеуіш аспаптың нұсқама тілі нөлде және сары шам Лж жанып тұр; 2) өлшеуіш аспаптың нұсқама тілі нөлге жылжып жатыр егер тумблер сөндіргіш ТВ1 тұйықталған болса  (О) (вариатор щеткасының нолге автоматты қайтарылуы ); 3) өлшеуіш аспаптың нұсқама тілі нөлде тұрған жоқ (егер тумблер-сөндіргіш ь ТВ1 тұйықталмаса). Бұл жағдайда вариатор щеткасы бастапқы нолдік орнына қайту үшін Кд батырманы басу керек. 4) 10мин өткен соң сұйық диэлектрикпен сынақ ыдысы толтырылады,  сынақ кернеуін қосатын батырманы Kv басып ,қызыл шам Лк жанғанын  және сары шам Лж сөнгенін бақылайды

Киловольтметр тесілу пайда болатын момент алдында , сұйық диэлектриктің тесілу кернеуін көрсетеді, оны жазып алу керек.  ;

и)тесілу өткен соң , өлшеуіш аспаптың нұсқама тілі нолге қайтуын күту керек( сары шам жанады)  , тораптық сөндіргішті ажыратып , шешетін  кілтті шығарып, жоғарғы есікті ашу керек (есіктің  блок- түйіспелері ДБ1 және ДБ2 ажыратылады);

к) таза шыны таяқшамен майды араластырады.

5.Майды сынақтан 6 рет өткізеді . Алты рет тесілу  нәтижелерінен тесілу кернеуінің орташа мәнін есептеу керек және ол нақты мән болып есептелінеді. Тесілу арасындағы уақыт 5-10 мин болу керек .

 6.Өлшеу және есептеу нәтижелерін 6 кестеге жазып алу керек.  

Кесте    6

№

п/п

Сұйық

диэлектриктің

 аталуы

Өлшенеді

есептелінеді

h

U1пр , кВ

U2 пр , кВ

U 3 пр , кВ

U4 пр, кВ

U5 пр , кВ

U6 пр, кВ

Uпр.ср  , кВ

Е пр,ср , МВ/ м

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Зертханалық жұмыс  № 5

Тақырыбы : Тұрақты кернеу кезінде бірқалыпты және бірқалыпты емес электр өрісінде ауаның электрлік беріктігін анықтау

 

Жұмыстың мақсаты: Түрлі формадағы электродтарды қолданып ауаның тесілу ерекшеліктерімен танысу. Ауа аралық электрлік беріктігінің тәжірибелік мәнін алу.

 

Жалпы мәлімет

Ауа бұл көптеген электртехникалық конструкциялардың: трансформаторлардың, конденсаторлардың, ауалы сөндіргіштердің, электр тасымалдау желілерінің табиғи оқшауламасы болып табылады. Диэлектрик ретінде, ауаның келесі оң қасиеттері бар:тесілуден соң, өзінің электрлік беріктігі тез қалпына келеді, диэлектрлік өтімділігі азығана өзгереді, оның диэлектрлік шығыны өте аз (tgδ = 10-6). Диэлектрик ретінде ауаның теріс қасиеттері бұл – жылу өткізгіштігі төмен( 0,00025-0,00036Вт (см* 0С)), электрлік беріктігі жоғары емес, ылғалдануға қабілетті, оксидтерді пайда болдырады, жануды ұстап тұрады. Ауаның электрлік беріктігі тұрақты емес және ол қысымға, қатысты ылғалдыққа тәуелді , сонымен бірге электродтар формасына тәуелді.

Электр өріс әсерінен ауадағы иондар мен электрондар кинетикалық энергияны иеленеді, ол  газ бөлшектерінің ионизациясын күшейту үшін қажет.Мұндайда электродтар жанында  қабат көк сәуле пайда болады, ол жеңіл ысылдаған дыбыспен қоса жүреді; мұндай разряд бәсең немесе тәж деп аталады. Мұндай құбылыс жоғары кернеулі электр машиналарында өте қауіпті.Әсіресе бәсең разряд келесі орындарда пайда болады: ток өткізетін бөліктердің диаметрлері кіші (тік бұрышты шиналардың бұрыштарында, ұштарында т.б.) Кернеу жоғарлаған кезде бәсең разряд ұшқынды разрядқа  өтуі мүмкін , ол кейде доғалық разрядқа өтеді. Доғалық разряд торапта қысқа тұйықталуға алып келеді.

Аспаптар мен жабдықтар

Ауаның электрлік беріктігін анықтау үшін АКИ-50 аппаратын қолдануға болады, ол кабелдердің оқшауламасын сынау үшін арналған. Аппарат АКИ-50 кернеуі 127/220В бір фазалы айнымалы ток торабынан қоректенеді,онда келесі параметрлері бар :  түзетілген кернеуі 50кВ, түзетілген ток 2мА және қуаты 0,5кВ*А. Жоғары кернеулі бір фазалы майлы трансформатор Т, бірінші реттік орамасының кернеуі 110В, екінші реттік орамада 36кВ дейін кернеу алуға болады.

Токтың түзетілуі кенотрон Кm арқылы орындалады, ол трансформатор багында орналасқан. Сол жерде кенотронның қызу трансформаторы Тк және буферлы резистор Rб  орналасқан, ол жоғары кернеулі трансформатор мен кенотронды ауа тесілген кезде асқын жүктелуден қорғау үшін қажет.

 Жоғары кернеулі трансформатордың Т бірінші реттік орамасы торапқа автотрансформатор АТ арқылы жалғанады, ол кернеуді нолден максималды мәнге дейін бірқалыпты өзгертуге мүмкіндік береді. Кернеу киловольтметрмен өлшенеді кV, трансформатордың бірінші реттік орамасына жалғанған. Вольтметр аппараттың бос жүріс кезіндегі түзетілген кернеудің киловольтымен градусталған .Жоғары кернеулі трансформатордың бірінші реттік орамасындағы кернеуді бақылау үшін арналған вольтметр Кв түйіспелерге жалғанады. Ағынды токтарды бақылау үшін үш өлшеу шегі бар:100, 500, 2500мкА    микроамперметр μА  қолданылады .

Ағынды токтарға байланысты микроамперметрдің μА өлшеу шегін шунттау арқылы таңдау үшін Кмт түйіспелері қолданылады. Тесілу кезінде бақылау микроамперметрі КмА түйіспелерімен шунтталады.

Аппарат дабыл шамдарымен жабдықталған: жасыл Лж ,ол торапқа  штепсельді айырды ( вилканы ) қосқанда жанады, және қызыл шам Лк –батырма Квк қосқанда жанады және жоғары кернеул трансформатор орамасында кернеудің бары жайлы ақпарат береді.

Жұмысты орындау реті.

 

1.     Аппарат АКИ-50 схемасымен танысу.

2. Сынақ трансформаторының бірінші реттік орамасына берілетін кернеуді реттеу үшін арналған автотрансформатордың орналасуын тексеру.

3. Ауа аралық электрлік беріктікті анықтау үшін арналған электродтарды , жоғары вольтты шинаға , аппарат өшірулі кезде бекіту керек.

4. Аппараттың жоғары вольтты бөлігінің жерге тұйықталған қоршауының барын тексеру керек.

5. Қондырғыны кернеуі 127 немесе 220 В  торапқа қосу керек. Бұл кезде жасыл дабыл шамы Лж  жану керек.

6. Автоматты сөндіргішті қосып трансфоматорға Т кернеу беріледі. Бұл кезде қызыл дабыл шамы  Лк жанады.

7. Автотрансформатор көмегімен кернеуді жылдамдығы 1 кВ/с нолден тесілу кернеудің мәніне дейін өзгерту керек. Тесілу кезінде максималды ток релесі іске қосылады және аппарат өшіріледі. Түйіспе Ки.з. уақытша қосу арқылы сыйымдылықты заряд алынады.

8. Тесілу кезіндегі кернеудің мәнін жазып алу керек.

 

Шинибекова Р.А.

 

Әдістемелік нұсқау

 

Басылымға қол қойылды күні, айы, жылы.

Қағаз форматы XxY  1/16

Типографты қағаз. Басылым  офсетті. Көлемі …п.л.

Тираж ….экз. Тапсырма № …*

 

© М.О. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінің басылымы

 

М.О. Әуезов атындағы ОҚМУ Баспа орталығы,  Шымкент қаласы, Тауке хан даңғылы , 5

 

* БО берілген мәліметтерді шығарады